اینترنت ایران در خرداد ماه ۱۴۰۵ به روایتی دیگر از خود بیگانه شده است. اگرچه تبلیغات گسترده دولت از بازگشایی اینترنت حکایت دارد، اما واقعیت در لایه‌های زیرین شبکه کاملاً متفاوت است. شاهرگ حیاتی اقتصاد دیجیتال کشور، دسترسی دیتاسنترها به اینترنت بین‌الملل همچنان قطع است و کسب و کارهای آنلاین روزهای سختی را پشت سر می‌گذارند. این گزارش روایتی مستند از این بحران خاموش است.
دیتاسنتر چیست و چرا نبض اقتصاد دیجیتال در دست آن است؟
پیش از هر چیز، بد نیست بدانیم اصل ماجرا از کجا آب می‌خورد. دیتاسنتر (Data Center) یا مرکز داده، قلب تپنده هر کسب‌وکار آنلاینی است. به زبان ساده، دیتاسنتر مجموعه‌ای از سرورها، تجهیزات ذخیره‌سازی و زیرساخت‌های ارتباطی است که تمام داده‌های وب‌سایت‌ها، اپلیکیشن‌ها و سرویس‌های دیجیتال در آن میزبانی می‌شوند. هر لحظه که وارد یک فروشگاه اینترنتی می‌شوید، ایمیلی ارسال می‌کنید یا از یک اپلیکیشن موبایل استفاده می‌کنید، در واقع با یک دیتاسنتر در ارتباط هستید.
حالا تصور کنید این مرکز حیاتی، راه ارتباطی خود با جهان خارج را از دست بدهد. این دقیقاً همان بلایی است که طی ماه‌های اخیر و به‌ویژه در روزهای اخیر خرداد ۱۴۰۵ بر سر اقتصاد دیجیتال ایران آمده است.
وضعیت قرمز: اینترنت خانگی وصل است، اما دیتاسنترها در کما
وضعیت فعلی معمایی گیج‌کننده است. از یک سو، کاربران خانگی به ظاهر به اینترنت دسترسی دارند و از سوی دیگر، زیرساخت اصلی کسب‌وکارها از کار افتاده است.
قطعی گسترده در نیمه خرداد: گزارش‌ها حاکی از آن است که در تاریخ ۱۰ خرداد ۱۴۰۵، عموم دیتاسنترهای کشور با اختلال مواجه بوده‌اند و تنها «یک دیتاسنتر در قم» به اینترنت متصل بوده است . علی‌اکبر اخوان، راهبر زیرساخت آروان‌کلاد، در گفت‌وگو با زومیت در همان تاریخ تأیید کرده که اینترنت عموم دیتاسنترها همچنان قطع است و تنها برخی آی‌پی‌ها از طریق فرآیندهای خاص به اینترنت دسترسی دارند.
اختلال در مراکز داده مطرح کشور: بر اساس اطلاعات سامانه «رادار آروان» که وضعیت دیتاسنترها را به‌طور لحظه‌ای رصد می‌کند، دیتاسنترهای مهمی همچون «همای اول»، «پارس آنلاین»، «افرانت»، «برجینا»، «سامان»، «سندداد» (واقع در تهران) و «ابر باران» در اراک دچار اختلال شده‌اند یا وضعیت آنها در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.
. این اختلال لزوماً به معنای قطع کامل اینترنت کاربران نیست، اما دسترسی به سرویس‌هایی که در این دیتاسنترها میزبانی می‌شوند را با کندی و اختلال مواجه می‌کند.
چرا دیتاسنترها هنوز وصل نشده‌اند و چرا برخی متصل هستند؟
سؤال اصلی این است: اگر اینترنت باز شده، چرا به دیتاسنترها نمی‌رسد؟
۱. اینترنت سطح‌بندی شده: بر اساس ادعاهایی که در فضای مجازی مطرح شده، اینترنت جدید به‌صورت «سطح‌بندی شده درون شبکه‌ای» ارائه می‌شود و به دیتاسنترها عملاً نمی‌رسد. هدف از این اقدام، کاهش استفاده کاربران از اینترنت بین‌الملل و ایجاد محدودیت‌های بیشتر عنوان شده است. هرچند این ادعاها از سوی شرکت‌های ارتباطی تأیید نشده، اما الگوی مصرف مشترکان کسب‌وکارها گویای این واقعیت است.
۲. فاجعه کاهش ۷۱ درصدی پهنای باند بین‌الملل: آمارها حکایت از یک واقعیت تکان‌دهنده دارد. ظرفیت پهنای باند بین‌الملل کشور از ۷ ترابیت بر ثانیه در مهر ۱۴۰۱ به تنها ۲ ترابیت بر ثانیه در حال حاضر کاهش یافته است؛ یعنی ۷۱ درصد کاهش ظرفیت. این یعنی کیک اینترنت بین‌الملل بسیار کوچک‌تر از قبل شده و حالا نوبت به دیتاسنترها نمی‌رسد.
۳. سازوکار «لیست سفید» و اتصال محدود: توضیح اینکه چرا برخی دیتاسنترها متصل هستند و برخی نه، در همین جا نهفته است. بر اساس اطلاعات منتشر شده، آن دسته از آی‌پی‌هایی که مالکان آنها توانسته‌اند از طریق رایزنی و روال‌های مختلف مانند اعلام آی‌پی سرورهای خود به سازمان نظام صنفی ،خود را در «لیست سفید» (Whitelist) قرار دهند، توانسته‌اند به اینترنت دسترسی پیدا کنند. این یعنی اتصال به اینترنت بین‌الملل دیگر یک حق همگانی نیست، بلکه یک امتیاز است که باید برای آن رایزنی کرد.
۴. وعده‌های نافرجام و واقعیت تلخ: مدیرعامل آسیاتک، محمدعلی یوسفی‌زاده، در گفت‌وگویی صریح تأکید کرده که ادعاهای مربوط به بازگشت کامل اینترنت بین‌الملل به شرایط عادی، با واقعیت فاصله دارد. به گفته وی، «اینترنت مشترکین خانگی به مدار بازگشته، اما دسترسی مشتریان مراکز داده هنوز برقرار نشده است.» نگران‌کننده‌تر آنکه تاکنون هیچ توضیح رسمی از سوی نهادهای مسئول درباره علت تداوم این قطعی ارائه نشده است.
تبعات یک بحران: کسب‌وکارهای آنلاین در تنگنای مرگ
قطع دسترسی دیتاسنترها به اینترنت بین‌الملل، یک دومینوی ورشکستگی را به راه انداخته است.
ضرر مالی مستقیم: شرکت‌های هاستینگ و ارائه‌دهندگان خدمات ابری در خط مقدم این بحران قرار دارند. به گفته فعالان این صنعت، حتی اگر در همین لحظه اینترنت وصل شود، زیان‌های مادی و اعتباری وارد شده به این صنعت تا مدتها جبران نخواهد شد
اختلال در سرویس‌های داخلی: وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌هایی که به داده‌ها یا APIهای خارجی متصل هستند، با اختلال جدی مواجه شده‌اند. این اختلال دامنه گسترده‌ای دارد و سرویس‌هایی مانند گوگل، گیت‌هاب، ویکی‌پدیا، پلی‌استیشن و حتی پلتفرم‌های داخلی مانند آپارات، دیجی‌کالا و دیوار را با کندی و اختلال مواجه کرده است.
بلاتکلیفی کسب‌وکارها: مدیرعامل آسیاتک تأکید کرده که نبود هرگونه توضیح رسمی از سوی مسئولان، وضعیت را برای کسب‌وکارهای وابسته به زیرساخت‌های دیجیتال «هر روز هزینه‌بردارتر» کرده است.
بحران وردپرس: وقتی CMS محبوب جهان در ایران قفل می‌کند
یکی از حساسترین و مشهودترین تبعات این بحران، به وردپرس (WordPress) برمی‌گردد؛ محبوب‌ترین سیستم مدیریت محتوا در جهان که سهم عظیمی از وب‌سایت‌های ایرانی را پوشش می‌دهد.
کندی فاجعه‌بار پیشخوان مدیریت: اصلی‌ترین شکایت مدیران وب‌سایت‌ها، کندی شدید صفحه پیشخوان وردپرس است. این مشکل ارتباطی به کیفیت هاست شما ندارد، بلکه مستقیماً به درخواست‌هایی مربوط می‌شود که از کد سایت به سرورهای خارج از ایران ارسال می‌شوند.
مشکلات فنی متعدد و راهکارهای اضطراری: در غیاب اینترنت دیتاسنترها البته از نوع بین المللی، وب‌مستران مجبور به استفاده از راهکارهای موقتی و گاه خام‌دستانه شده‌اند:
- قطع ارتباط با هسته وردپرس: به دلیل محدودیت‌های اینترنت، ارتباط با سرورهای اصلی وردپرس قطع می‌شود و کاربران قادر به نصب افزونه جدید یا به‌روزرسانی CMS خود نیستند.
- مسدودسازی درخواست‌های خارجی: رایج‌ترین راهکار برای افزایش سرعت، افزودن کد define(‘WP_HTTP_BLOCK_EXTERNAL’, true); به فایل wp-config.php است. این کار تمام درخواست‌های خروجی وردپرس را قطع کرده و سرعت را به طرز چشمگیری افزایش می‌دهد. البته عیب آن نیز واضح است: «در نتیجه شما نمی‌توانید افزونه‌های خود را بروز نمایید و هسته وردپرس را بروز کنید» ( به هیچ عنوان توصیه نمیشه. )
- مشکل درگاه‌ها و APIهای خارجی: بسیاری از افزونه‌ها برای کارکرد صحیح نیاز به ارسال درخواست به سرورهای خارجی دارند که این امر نیز مختل شده و راهکارهایی برای استثنا قائل شدن برای برخی دامنه‌ها ارائه شده است
- لاگین با تأخیر: برخی افزونه‌های امنیتی هنگام ورود به سایت، ایمیل هشدار ارسال می‌کنند که این فرآیند در نبود اینترنت بین‌الملل دچار Timeout می‌شود و فرآیند ورود را با تأخیر مواجه می‌کند.
آغازگر پروژه «WPLOCK.IR»: شدت بحران به حدی بوده که نزدیک به ۴۹ روز قطعی اینترنت بین‌الملل، گروهی را به راه‌اندازی پروژه «WPLOCK.IR» برای نجات سایت‌های وردپرسی سوق داده است البته مورد های دیگری هم نیز بوده ماننده افزونه رفع کندی پیشخوان وردپرس و سایت در اینترنت ملی.
خاموشی CDNها و تأثیر بر سئو
فراتر از مشکلات داخلی وردپرس، قطعی اینترنت دیتاسنترها سایه سنگینی بر سئوی وب‌سایت‌های ایرانی نیز انداخته است. بسیاری از وب‌سایت‌ها برای افزایش سرعت بارگذاری جهانی خود از شبکه‌های توزیع محتوا (CDN) استفاده می‌کنند. با قطع اتصال دیتاسنترها، بسیاری از این سرویس‌ها نیز دچار اختلال شده و فرآیند ایندکس شدن وب‌سایت‌ها در موتورهای جستجو با تأخیر مواجه شده است. نکته جالب آنکه برخی سرویس‌های CDN از حدود پنج روز قبل از بازگشایی نسبی به اینترنت بین‌الملل متصل شده بودند و همین موضوع باعث شده بود وب‌سایت‌های وابسته به این CDNها زودتر در نتایج گوگل ایندکس شوند.
نبود شفافیت: تاریک تر از قطعی
شاید دلخراش‌ترین بخش این ماجرا، چیزی فراتر از خود قطعی باشد: سکوت مسئولان. مدیران ارشد شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی بارها تأکید کرده‌اند که هیچ دلیل یا توضیح مشخصی از سوی نهادهای مربوطه درباره علت تداوم این قطعی و زمان رفع آن دریافت نکرده‌اند. در چنین وضعیتی، کسب‌وکارهای دیجیتال نه تنها با ضرر مالی روزافزون دست‌وپنجه نرم می‌کنند، بلکه در تاریکی مطلق نسبت به آینده خود تصمیم‌گیری می‌کنند.
جمع بندی و آینده‌ای مبهم
بحران اینترنت دیتاسنترها در خرداد ۱۴۰۵، زنگ خطری جدی برای آینده اقتصاد دیجیتال ایران است. آنچه امروز می‌بینیم، چیزی فراتر از یک قطعی ساده یا اختلال فنی موقت است. این یک الگوی جدید از حاکمیت بر اینترنت است؛ اینترنتی که نه بر اساس نیاز کاربران و کسب‌وکارها، که بر اساس فهرست‌های سفید و سطح‌بندی‌های دستی اتصال پیدا می‌کند.
کسب‌وکارهای آنلاین این روزها پشت درهای بسته شاهرگ حیاتی خود ایستاده‌اند؛ برخی از روی ناچاری از راهکارهای خام‌دستانه برای زنده نگه داشتن سایت‌های وردپرسی خود استفاده می‌کنند، برخی ضررهای هنگفت می‌بینند و برخی دیگر بی‌صدا در حال خاموش شدن هستند.
تنها پرسشی که بی‌پاسخ مانده، این است: آینده اینترنت ایران، اینترنتی برای مردم است یا اینترنتی برای «لیست سفید»؟
تمام منابع مطالب بالا به شرح زیر میباشد :
خبر آنلاین | اقتصادنیوز: کندی اینترنت این بار در مراکز داده و دیتاسنترها
زومیت: ادعای قطع دوباره اینترنت و دسترسی به دیتاسنترها
پیوست: اختلال اینترنت این بار در دیتاسنترها
وطن امروز: گزارش اختلال در دیتاسنترهای کشور
رویداد۲۴: تنها یک دیتاسنتر در کشور به اینترنت متصل است
اقتصاد آنلاین: دسترسی به اینترنت بین‌الملل توسط دیتاسنترها به‌طور کامل قطع شده
ایت‌رسان: تداوم قطعی اینترنت دیتاسنترها/ مدیریت آسیاتک: کسب‌وکارها به امید گشایش / قیمت‌ها نجومی شد (نیازمند ثبت‌نام)
گجت‌نیوز: وضعیت قرمز صنعت هاستینگ در ایران / ضرر ماهانه ۲۰۰ میلیون تومانی شرکت‌های هاستینگ
روزنامه خراسان: ضرر ۲۰۰ میلیونی شرکت‌های هاستینگ / اختلال در دیتاسنترها تا اطلاع ثانوی ادامه دارد
خبرگزاری دانشجو: قطع دسترسی به ۵ درصد وب‌سایت‌ها / فعالیت دیتاسنترها مختل شد
وب‌سایت تیداوب: رفع مشکل کندی پیشخوان وردپرس با اینترنت ملی
لیموهاست: رفع مشکل کندی وردپرس در زمان قطعی اینترنت بین‌المللی
المنتورسایت: رفع کندی پیشخوان وردپرس با اینترنت ملی
